Naar een herijking van het antimilitarisme

Want bijna heel links vindt oorlog acceptabel

In het verleden was ik actief in de Pacifistisch Socialistische Partij (PSP), die eind jaren tachtig verdween om op te gaan in GroenLinks. Dat was een partij waar ik niets in zag omdat al in het eerste programma gebroken werd met de uitgangspunten van pacifisme en socialisme.

In 1992 was ik betrokken bij de heroprichting van de partij, die niet echt goed van de grond is gekomen. Na al die jaren bestaat de website van deze PSP92 overigens nog altijd. Het programma ging uit van de oude PSP-beginselen en werd bovendien gekoppeld aan mensenrechten, met de gedachte dat deze alleen realiseerbaar zijn als gebroken werd met het kapitalisme en het militarisme.

Het vraagstuk van geweld is heel ingewikkeld. Het accepteren ervan leidt tot oorlog en vernietiging, maar het afwijzen ervan kan betekenen dat onderdrukking in stand blijft. Het antwoord daarop ligt in geweldloze actiemethoden, maar die blijken ook niet altijd te werken. Vooral omtrent het geweld van bevrijdingsbewegingen ontsponnen zich in de PSP dan ook vaak discussies: men wilde niet alles zomaar accepteren, maar zeker ook niet veroordelen.

De moeizame discussie over geweld weerhield Tweede Kamerleden van de PSP er niet van om zich solidair te tonen met de Vietnamese bevrijdingsstrijd. Van links naar rechts: Henk Lankhorst (1914-1976), Fred van der Spek (1923-2017) en Bram van der Lek (1931-2013).

Pacifisme wordt vaak als synoniem gezien voor antimilitarisme. Dat laatste is misschien ook een betere term omdat pacifisme vaak ruimer wordt gedefinieerd als een (ethische) levenshouding van geweldloosheid. Dat antimilitarisme is alle partijen vreemd die nu in het parlement vertegenwoordigd zijn. Om het toch te vinden, kunnen we alleen terecht bij niet vertegenwoordigde, kleine partijen als Bij1 en Vrede voor Dieren.

In de tekst op Facebook waarin ik naar dit artikel verwijs, heb ik deze afbeelding achterwege gelaten. Eerdere keren dat geprobeerd werd de 'aanstootgevende' poster te publiceren, werd die gecensureerd.

Hieronder vind je de beginselen die destijds door PSP92 werden geformuleerd. Er vloeide uit voort dat gepleit werd voor afschaffing van alle kernwapens, uittreding uit de NAVO en eenzijdige ontwapeningsstappen richting het verdwijnen van het leger. Dat alles gekoppeld aan het streven naar een socialistische maatschappij waarin alle productiemiddelen in handen van de gemeenschap dienden te komen. Ofwel, zoals het in het eerste beginselprogramma uit de ‘oude’ PSP (1962) werd geformuleerd:

‘Ons uitgangspunt is dat pacifisme en socialisme een ondeelbare twee-eenheid vormen, omdat vreedzame samenleving van mensen en volken een voorwaarde is voor de verwerkelijking van het socialisme en alleen de socialistische samenleving de vrede kan garanderen.’

---

Pacifisme versus gewelddenken

1. Alle oorlogsvoering vormt een volstrekte ontkenning van ieder mensenrecht. Oorlog dient als misdaad, oorlogsvoorbereiding als misdaadvoorbereiding te worden erkend. Militaire opleiding veronderstelt verachting van mensenrechten en kweekt die aan. Militaire dienst impliceert criminalisering van het menselijk denken. Martelpraktijken maken een vast bestanddeel uit van ieder militair apparaat in actie.

2. Dienstweigeringswetgeving is in deze maatschappij vooralsnog onmisbaar. Het is echter absurd, dat weigeren om mee te doen aan (massale) mensenvernietiging een uitzonderingspositie betekent. Werkelijke erkenning van de universele betekenis van de mensenrechten maakt handhaving van het criminele instituut "militaire dienst" onmogelijk. Ooit zal militaire dienst worden gezien als een verschijnsel uit een pre-beschaafd tijdperk (te vergelijken met het instituut slavernij).

3. Een samenleving die ernst wil maken met de mensenrechten, kiest voor geweldloosheid als norm en uitgangspunt. Bij de uitoefening van - rechtmatige - politiefuncties kan niet bij voorbaat en onder alle omstandigheden ieder gebruik van geweld worden uitgesloten.

4. Het denken in termen van militaire verdediging dient te worden vervangen door het denken in termen van sociale/geweldloze verdediging. Dat is niet alleen een vereiste van minimale beschaving, het is ook een eis van rationaliteit, daar militaire 'verdediging' alleen nog maar kan leiden tot collectieve zelfmoord. Kiezen voor overleven van de mensheid betekent kiezen voor de afschaffing van alle militaire instituten.

5. Het militaire denken vervangt de norm van het zelfstandig verantwoordelijk handelen door de norm van de kadaverdiscipline. De door de Nederlandse regering (gesteund door de rechtspraak) van dienstplichtigen geëiste onvoorwaardelijke gehoorzaamheid, ook aan bevelen met een strekking die strijdig is met reeds bindend internationaal recht (onder andere het Handvest van Neurenberg), is essentieel onrechtmatig en moet worden opgeheven.

6. Als begripsbepaling van het pacifisme is 'strijd voor minimalisering van geweld' een misleidende kwalificatie. Deze formulering wordt zelfs door beroepsmilitairen veelal onderschreven. Het standpunt kan niet zijn: 'Oorlog mag, maar dan wel met zo min mogelijk geweld.' Het standpunt dient te zijn: totale afwijzing van ieder oorlogsgeweld, als misdaad.

   
   

Het verband tussen pacifisme en socialisme

7. De gemeenschappelijke grondslag voor pacifisme en socialisme wordt gevormd door het uitgangspunt van de eerbiediging van mensenrechten. Noch in het kapitalisme noch in de oorlogsvoering is deze eerbiediging mogelijk. Tegenover het kapitalisme dient daarom het socialisme gesteld te worden; tegenover de aanvaarding van oorlog als middel het pacifisme.

8. De geschiedenis van het kapitalisme is met bloed geschreven. Zowel in de fase van het commercieel kapitalisme als in de fase van het industrieel kapitalisme, alsook nog steeds in onze tijd, heeft dit systeem geleid tot afgrijselijke oorlogen. Aan de koloniale oorlogen - zowel tegen de gekoloniseerde volkeren als tussen de koloniale mogendheden onderling - lagen directe uitbuitings- en winstmotieven ten grondslag. De Golfoorlog vormt het meest recente voorbeeld van een oorlog met economische, belangen- en machtsmotieven van rijk tegen arm als doorslaggevende factor.

9. Het bestaan van de tegenwoordige onrechtvaardige internationale, economische en machtsstructuren betekent het scheppen en in stand houden van felle conflictsituaties en het uitlokken van oorlogsgeweld.

10. De ontwikkeling van verschillende soorten wapens van massavernietiging en de toenemende mogelijkheden deze wapens goedkoop te produceren en op de markt te brengen, biedt ook relatief kleine landen toenemende mogelijkheden tot het ontketenen van catastrofale geweldtoepassingen. Nationale soevereiniteit met als kenmerk het bezit van een nationale gewapende macht, is verworden tot een bedreiging voor de mensheid als geheel.

11. Een redelijk functionerende internationale rechtsorde vereist in beginsel verwerkelijking van voorrang van regels van internationaal recht boven regels van nationaal recht. In de organisatie van de Verenigde Naties behoort het vetorecht te worden afgeschaft. Uitspraken van het Internationaal Gerechtshof dienen in beginsel een bindend karakter te hebben.

12. Zolang nationaal en internationaal kapitalistische structuren overheersen, zal politiek beleid gericht zijn op het dienen van daaraan gekoppelde belangen. Er is geen reden om aan te nemen dat daarbij het gebruik van geweld als middel minder zal worden toegepast dan in het verleden. Een internationale rechtsorde zal pas een volwaardig begrip kunnen worden, wanneer het rechtsstelsel bevrijd zal zijn van de koppeling aan overheersende belangen vanuit het kapitalistische stelsel. Socialisme is daarom voorwaarde voor vredesopbouw.

Uit: Beginselprogramma PSP'92